Krvni pritisak: Sistolni i dijastolni

Uvod

Krvni pritisak predstavlja jedan od ključnih pokazatelja stanja kardiovaskularnog sistema. Kada govorimo o njegovim vrijednostima, najčešće mislimo na odnos sistolnog i dijastolnog krvnog pritiska. Normalne vrijednosti iznose približno 120/80 mmHg, pri čemu se gornja vrijednost naziva sistolni, a donja dijastolni krvni pritisak. Da bismo u potpunosti razumjeli šta ove vrijednosti znače, potrebno je sagledati procese koji se odvijaju u srcu i krvnim sudovima.

Sistola predstavlja fazu kontrakcije srca tokom koje se krv ispumpava u krvne sudove, dok dijastola označava fazu relaksacije, odnosno punjenja srca krvlju. Važno je naglasiti da sistolni krvni pritisak prvenstveno zavisi od minutnog volumena srca, dok dijastolni krvni pritisak zavisi od sistemskog vaskularnog otpora. Drugim riječima, sistolni pritisak odražava rad srca, odnosno količinu krvi koju srce ispumpa u jednoj minuti, dok dijastolni pritisak zavisi od stanja krvnih sudova – da li su prošireni ili suženi.

Sistemski vaskularni otpor predstavlja otpor koji krvni sudovi pružaju protoku krvi. Ovaj odnos je od izuzetnog značaja, jer promjenom minutnog volumena utičemo na sistolni pritisak, dok promjenom vaskularnog otpora utičemo na dijastolni pritisak. Kardiovaskularni sistem čine lijevo srce, arterije, arteriole, kapilari, venule, vene i desno srce. Posebno važnu ulogu imaju arteriole, jer zahvaljujući glatkim mišićima mogu da se šire i sužavaju, čime direktno regulišu protok krvi i nivo otpora u sistemu.

Mehanizam nastanka krvnog pritiska

Tokom sistole dolazi do kontrakcije lijeve komore srca. U tom trenutku se zatvara mitralni zalizak, čime se prekida komunikacija između lijeve pretkomore i komore, dok se istovremeno otvara aortni zalizak. Krv pod pritiskom od oko 120 mmHg ulazi u aortu i glavne arterije, pri čemu djeluje na njihove zidove i rasteže ih. Zbog svoje elastičnosti, arterije prihvataju ovaj pritisak i omogućavaju dalji protok krvi.

Sistolni krvni pritisak predstavlja maksimalni pritisak u arterijama u trenutku kada je kontrakcija srca najjača. Njegova vrijednost zavisi od minutnog volumena, odnosno količine krvi koju srce ispumpa u jednoj minuti. Što je veći volumen krvi koji se izbaci tokom kontrakcije, to je veći i sistolni krvni pritisak, i obrnuto.

Nakon što krv napusti komoru i uđe u arterije, započinje dijastola, odnosno faza opuštanja srca. Tada se zatvara aortni zalizak i prekida komunikacija između lijeve komore i arterija. Zbog elastičnosti krvnih sudova dolazi do tzv. elastičnog trzaja, koji omogućava dalji protok krvi prema periferiji. Krv se ne može vratiti nazad jer je zalizak zatvoren, pa se kreće isključivo naprijed.

U ovoj fazi srce više nema direktan uticaj na krvni pritisak. Dijastolni pritisak zavisi od brzine kojom krv napušta arterije i prelazi u manje krvne sudove, što je direktno povezano sa sistemskim vaskularnim otporom. Ako su arteriole proširene, krv protiče lakše, otpor je manji i dijastolni pritisak opada. Suprotno tome, sužene arteriole otežavaju protok krvi, povećavaju otpor i dovode do porasta dijastolnog krvnog pritiska.

Faktori koji utiču na krvni pritisak

Krvni pritisak zavisi od dva osnovna faktora: minutnog volumena srca i sistemskog vaskularnog otpora. Minutni volumen predstavlja količinu krvi koju srce ispumpa u jednoj minuti i zavisi od udarnog volumena i srčane frekvencije. Udarni volumen označava količinu krvi koju srce izbaci jednom kontrakcijom, dok srčana frekvencija predstavlja broj otkucaja u minuti.

Na udarni volumen utiču tri ključna faktora: predopterećenje, kontraktilnost i postopterećenje srca. Predopterećenje predstavlja stepen rastegnutosti srčane komore prije kontrakcije. Što je komora više ispunjena krvlju, njena kontrakcija će biti snažnija. Ovaj princip poznat je kao Frank-Starlingov zakon. Veći venski povratak povećava količinu krvi u komori, što dovodi do jače kontrakcije, većeg udarnog volumena i povećanja krvnog pritiska.

Vrijeme punjenja srca također ima značajnu ulogu. Ako srce ima dovoljno vremena da se napuni, kontrakcija će biti efikasna. Međutim, kod povećane srčane frekvencije vrijeme punjenja se smanjuje, što može dovesti do slabije kontrakcije i manjeg udarnog volumena.

Kontraktilnost srca zavisi od više faktora, uključujući djelovanje simpatičkog nervnog sistema, adrenalina i noradrenalina, koji povećavaju snagu kontrakcije djelujući na beta-1 receptore i povećavajući koncentraciju kalcijuma u ćelijama. Hormoni štitne žlijezde (T3 i T4) također povećavaju kontraktilnost. Kalcijum djeluje kao pozitivan inotropni agens, dok visoke koncentracije kalijuma i natrijuma mogu smanjiti kontraktilnost. Određeni lijekovi, poput digitalisa, atropina i dobutamina, pojačavaju kontraktilnost, dok beta-blokatori i blokatori kalcijumskih kanala imaju suprotan efekat.

Postopterećenje predstavlja otpor koji srce mora savladati da bi izbacilo krv u arterije. Povećano postopterećenje može nastati zbog suženja krvnih sudova, prisustva plaka ili problema sa aortnim zaliskom, što otežava protok krvi i povećava opterećenje srca. Kako postopterećenje raste, udarni volumen opada.

Srčana frekvencija, koja se kod odraslih kreće između 60 i 100 otkucaja u minuti, također utiče na minutni volumen. Na nju utiču hormoni, nervni sistem i koncentracija elektrolita. Simpatički nervni sistem i hormoni poput adrenalina povećavaju frekvenciju, dok parasimpatički nervni sistem, putem acetilholina, smanjuje rad srca. Visoke koncentracije kalijuma mogu značajno usporiti srčanu frekvenciju i u ekstremnim slučajevima dovesti do ozbiljnih posljedica.

Sistemski vaskularni otpor zavisi od promjera krvnih sudova, njihove dužine i viskoznosti krvi. Suženje sudova povećava otpor, dok njihovo širenje smanjuje otpor. Duži krvni sudovi stvaraju veći otpor protoku krvi, što znači da srce mora stvarati veći pritisak kako bi krv stigla do tkiva. Kod osoba sa većom tjelesnom masom, povećan broj krvnih sudova dodatno povećava otpor. Također, povećan broj eritrocita povećava viskoznost krvi, što otežava protok i doprinosi porastu krvnog pritiska.

Svi ovi faktori zajedno određuju vrijednosti krvnog pritiska i njegovu regulaciju u organizmu.